Kasbga yo`naltirish

UZLUKSIZ KASB-HUNARGA YO’NALTIRISH USULLARI

 “UZLUKSIZ KASB-HUNARGA YO’NALTIRISH USULLARI”

(1-9-sinflar uchun) metodik qo’Slanma.

“Uzluksiz kasb-hunarga yo’naltirish usullari” metodik qo’llanmasi kasb-hunarga yo’naltiruvchilar, psixologlar, ota-onalar va o’qituvchilar uchun mo’ljallangan. Ushbu metodik qo’llanma umumta’lim maktab o’quvchilarini erta yoshdanoq uzluksiz kasb- hunarga yo’naltirishda kattalar mehnatiga qiziqish uyg’otish hamda kasbiy tasavvurlami rivojlantirish, shuningdelc ongli kasb tanlashlariga yaqindan yordam beradi.

P.f.n. I.O. Haydarovning umumiy tahriri ostida Mualliflar: L.R. Gaynutdinova, S.N. Alimxodjaeva,

M.A. Roziqova, F.l. Haydarov.

Taqrizchilar: p.f.n. dotsent M. Qoplonova.

Respublika tashxis markazi direktorining birinchi o’rinbosari K. Jo’raboyev.

O’quvchilami kasb-hunarga yo’naltirish va psixologik-pedagogik Respublika tashxis Markazi ilmiy-metodilc Kengashining 2012 yil 18-delcabrdagi №4-sonli qarori bilan tasdiqlangan.

Farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo’lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga yetkazish, ta ’lim-tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo’lishi lozim…

A.Karimov

Kirish.

O’zbekistonda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni amalga oshirishni yuksaltirishda muhim ijtimoiy iqtisodiy ahamiyatdagi vazifa sifatida kasbga yo’naltirish ishlarini mazmun va sifat jihatdari takomillashtirish hozirgi kunda alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bu vazifaning uzluksiz ta’lim tizimidagi o’rni to’g’risida prezidentimiz I.A. Karimov o’zining ilk “O’zbeldstonning o’z istiqlol va taraqiyot yo’li” risolasida “nafaqat umumiy ma’lumot va tarbiyani, balki kadrlarni kasbga yo’naltirish, ularni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishni o’z ichiga oluvchi yagona uzluksiz milliy ta’lim tizimini yaratish vazifasiga qaratgan. Bundan tashqari prezedentimizning asarlari Milliy istiqlol g’oyasining ustuvor tamoyillari, “Ta’lim to’g’risidagi” qonun va kadrlar tayyorlash milliy dasturi, shuningdelc, shaxs rivojlanishini tatqiq qilishda tizimlilik, integrallik, shaxs va faoliyat birligi nazariyasi, determinizm ta’moyillari nuqtai nazaridan yondashish, mamlakatimiz va chet elda kasbga yo’naltirish masalalarini yorituvchi pedagogik, psixologik tadqiqotlar, sharq alomalarining falsafiy pedagogik g’oyalari ham o’quvchilami kasb — hunarga yo’naltirishni ilmiy tatqiq qilishning nazariy metodologik asoslari hisoblanadi. Bir e’tibor bering-a, prezidentimizning:

“Har bir shaxs mehnat qilish, erkin kasb tanlash va qonunda ko’rsatilgan tartibda ishsizlikdan himoyalanish huquqiga ega”[l].

“Bozor sharoitidagi ishlar kadrlarning kasb mahoratlariga nisbatan qattiq talablar qo’yadi”[2].

“Har bir hududning o’ziga xos, jo’g’rofiy, etnik xususiyatlaridan va ehtiyojidan kelib chiqib, o’quvchilaming ota — onalari bag’rida o’qishi, kasb — hunar egallashi ta’minlanadi va shu bilan birga, bu bilim yurtlari o’sha hududning madaniy — ma’rifiy markaziga aylanishi lozim”[3].

l

“Davlat va ijtimoiy muassasalarning kasb — hunarga yo’naltirish bo’yicha faoliyatini takomillashtirish. Bunda kasb tanlashning bozor ehtiyojlari va imkoniyatlarini e’tiborga olish zarur, tolci har bir shaxs o’ziga mos kasbni egallay olsin”[4].

“Yoshlarga biror — bir mutaxassislikni egallashga imkon beramiz, hayotga yo’llanma bilan ta’minlaymiz, agar ishonch bilan qadam qo’yayotgan yosh inson hayotda o’z o’rnini topa olsa, o’z-o’zidan ma’lumki, u o’z ishidan, taqdiridan qoniqadi”[5] deya ta’kidlagan filer va g’oyalarining tub zamirida kasb-hunarga yo’naltirish ishlarining dolzarb ekanligini ko’rishimiz mumlcin.

Bugungi kunda hayotimizning barcha jabhalarida “inson omili”ning roli ortib borishi kuzatilmoqda. Dunyo miqyosida hozirgi ijtimoiy-siyosiy hayot kishilik jamiyati taraqqiyotining ayni bosqichi shunday o’ziga xos xususiyatga egaki, unda harbiy qudrat emas, balki intellektual salohiyat, aql-idrok, ijodiy fikrlash, yangi texnika va texnologiyalar hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Biroq shuni ham ta’kidiash o’rinliki, bolalardagi tug’ma layoqat va iste’dodni, ularning qiziqishlari va imkoniyatlarini tizimli o’rganish, kasb- hunarga to’g’ri yo’naltirish va ular tomonidan kasb-hunami mustaqil tanlay olishni tashkil etish ishlarini rivojlantirish hamda takomillashtirishda o’z echimini kutayotgan bir qator muammo va vazifalar mavjud. Bular qatoriga oila, maktabgacha ta’lim muassasasi, umumta’lim maktabi, kasb-hunar ta’limi muassasalari bilan ijtimoiy hamkorlikni kuchaytirish, ta’lim tizimini iqtisodiyot va ishlab chiqarishdagi o’zgarishlarga tezkor moslashtirishini tashkil etish, eng muhimi esa o’quvchilami erta yoshdan boshlab uzluksiz kasb-hunarga yo’naltirish ishlarining mazmunini belgilash, natijani tahlil etish va navbatdagi bosqichda amalga oshirilishi kerak bo’lgan ishni asosli rejalashtirish lozim. Negaki ota- onalar farzandlarining ilk qadamlaridanoq uning kelajagi to’g’risida o’ylab qolishadi. Farzandlarining qiziqish va qobiliyatlarini kuzatish orqali ularning kasbiy kelajagini aniqlashga harakat qiladilar. Shunday ekan malctab jamoasi va ota-onalar o’quvchi-yoshlarni kasb-hunarga yo’naltirishda turli yosh davrlariga oid psixofiziologik bilimlarga ega bo’lishlari uchun maktab amaliyotchi psixologlari psixologik ma’rifat ishlarini talab darajasida olib borishlari hamda yosh davrlariga xos empirik bilimlarga tayangan holda faoliyatlarini tashkil etishlari kerak. Mazlcur vazifani amalga oshirish esa ta’lim soha vakil lari hamda ota-onalarni metodik ta’minlash zaruriyatini keltirib chiqaradi. Hayotiy zaruriyatdan kelib chiqib Respublika tashxis markazining mutaxassislari tomonidan Uzluksiz kasb-hunarga yo’naltirish usullari” metodik qo’llanmasi tayyorlandi. Ushbu metodik qo’llanma to’rt bo’limdan iborat bo’lib har bir bo’limda turli yoshdagi o’quvchilami uzluksiz kasb-hunarga yo’naltirishda foydalaniladigan kasbiy tashxis metodikalari, psixologik treninglar hamda kasbga yo’naltirish o’yinlari, o’quv mashg’ulotlari hamda kasb tanlashlari yuzasidan tavsiyalar o’rin olgan. Mazkur metodik qo’llanmaning kamchiliklarini aniqlash va mazmunini boyitish uchun Siz aziz kitobxonlardan o’z filer mulohazalaringizni bildirishlaringizni kutib qolamiz.

  • bo’Iim. Boshlang’ich sinf o’quvchilari(l-4-sinfIar)ni kasb-hunarga yo’naltirish. O’quvchilami erta yoshdan kasb-hunarga yo’naltirish — hozirga kunda umumta’lim maktablarida ta’lim-tarbiya ishlari bilan birgalikda olib boriladigan uzluksiz jarayondir. Boshlang’ich sinflarda kasbga yo’naltirish ishlari dars va darsdan tashqari soatlarda o’quvchiiarning yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda kasb turlari bilan tanishtirish hamda o’yinlar orqali ularda turli kasblarga bo’lgan ilk qiziqishlarini aniqlashdan, shuningdek ko’rgan va eshitgan ma’lumotlarini yodda saqlash va qayta tiklashning oddiy va murakkab operasiyalarini (kasbiy ma’lumotni qabul qilish bilan bog’liq), umumiy o’quv, mehnat va kommunikativ malaka va ko’nikmalarini (biror bir kasb uchun ahamiyatli bo’lgan o’quv fanlarini o’zlashtirishi bilan bog’liq) rivojlantirishdan iborat.

Quyida boshlang’ich sinflarda kasbga yo’naltirish ishlarini qanday tashkil etish bo’yicha tavsiyalar keltiriladi. Tavsiyalar asosida kasbga yo’naltirish ishlarini boshlang’ich sinfdan boshlab olib borish o’quvchining kelajakda to’g’ri kasb tanlashiga, hayotda va mehnat faoliyatida o’z o’rnini to’g’ri aniqlashga yordam beradi. Boshlang’ich sinfdan boshlab kasbga yo’naltirish ishlarini olib borishda avvalo shu davrga xos bo’lgan yosh xususiyatlari inobatga olinsa mashg’ulotlar samarali bo’ladi.

  • Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning yosh xususiyatlari.

Bola boshlang’ich sinfga kelar elcan ma’lum muddatda o’yin uning yetakchi faoliyati hisoblanadi. O’yin orqali bolaning qo’l harakatlari va tafakkur operasiyalari yanada takomillashadi. Shuning uchun birinchi sinflarda kasbga yo’naltirish mashg’ulotlari o’yin tarzida tashkil etilishi lozim. Olti-yetti yoshga kelib bola biror-bir buyumni qismlarga bo’lib ularni yana qayta yig’a oladigan bo’ladi. Ammo bu qobiliyatning rivojlanishi boladagi badiiy, ijodiy faoliyatning paydo bo’lishi bilan bog’liq. Bu yoshda bolalar predmetlaming tuzilishini, ularning makondagi xususiyatlarini, buyumlarning qismlarini mosligini ajrata oladilar. Agar bolada bu qobiliyatlar yetarli darajada shakllangan bo’Isa, bola ma’lumotlami osonroq esda olib qoladi. Maktabda o’qishning boshlanishiga yaqin so’z-mantiqiy tafakkur shakllana boshlaydi. Bu esa bolalarda so’zlar bilan ishlash, o’z fikrini bayon eta olish va uni asoslash malakasini yuzaga keltiradi. Birinchi sinf o’quvchilari qaysidir tushuncha bilan ishlashda eng avvalo uning yuzaki, tashqi alomatlarini anglaydilar, ular ob’ektning harakatini (u nima qilyapti?), uning vazifasini (u nima uchun?) aniqlay oladilar, lekin bu predmetning ichki mohiyatini anglamaydilar, uni qandaydir guruhga ajrata olmaydilar. Masalan, “traktor”ni ular-“dalada yer haydash uchun”, “kartoshkani qazish uchun” kerak, lekin “qishloq xo’jalik mashinasi” degan degan tushunchaga ega emaslar, Bolalar bu yoshda ma’lumotlami mexanik, uyushmagan tarzda eslab qolishadi. Ularga biror bir mavzuning umumiy ma’nosini aytib berishdan ko’ra, matnni yodlab olish osonroq. Diqqatlari hah barqaror emas. Bolalar oson chalg’iydilar, tez charchaydilar. Shuni inobatga olgan holda, mashg’ulotlarni bolalami qiziqishlariga qarab rejalashtirish lozim. Bolalarga o’yin, ertaklarni tinglash va muholcama qilish, o’zi haqida gapirib berish, rebus, turli boshqotirmalarni yechish, o’qituvchidan shaxsiy, aniq maqtov olish juda yoqadi.

Kasbga yo’naltirish mashg’ulotlarida yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda mavjud psixologik o’yinlarning turli modifikasiya(moshlashtirilgan)larini qo’llash lozim. Masalan, sezgi va idrokni rivojlantiruvchi “Sehrli xaltacha” o’yini mavjud. Xaltachaga turli kasblar bilan bog’liq bo’lgan predmetlar solinadi. Bola xaltachaning ichiga qaramasdan- faqatgina ushlab ko’rib, predmetning nomini va uni qaysi kasbga tegishli ekanini topishi lozim. Bu yoshda bolalar ko’pincha o’ylamasdan impulsiv harakat qiladilar, ular qo’yilgan maqsadga erishishda qiynaladilar. Ularga o’qish faoliyati ya’ni yangi bilimlar olish emas, balki o’qituvchi tomonidan unga qo’yiladigan baho ahamiyatliroq.

2-4-sinflarda o’quvchilarning idroki ancha rivojlanadi. Agar 1-sinf o’quvchilari harflarni va sonlarni adashtirsalar, 2-4-sinflarda bunday xatoliklarga yo’l qo’ymaydilar. 2-4-sinf o’quvchilari endi predmetlarni nafaqat shunchaki nomini aytishlari balki uni ta’ri flash lari, uning qismlarini, inson hayotidagi vazifa va ahamiyatini aytib berishlari mumkin. 2-4-sinflarda rasm asosida hikoya tuzib berish, ko’rganlarini so’z bilan tasvirlab berish qobiliyatlarini rivojlantirish juda muhim. Bolalarga rasmda qanday voqealar sodir bo’layotganini tushuntirish va ularni baholash, kuzatilayotgan predmet va hodisalar orasida ichki bog’liqlikni o’rnata olish, vaziyat, predmetlarni o’zaro taqqoslay olish hamda o’z nuqtai nazarini asoslashga o’rgatish lozim.

  • Boshlang’ich sinflarda kasbga yo’naltirish mashg’ulotlarining tuzilmasi.

Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda boshlang’ich sinflarda kasbga yo’naltirish mashg’ulotlarini tashkil etishning muhim jihatlarini ajratish mumkin. Mazkur mashg’ulotni rejalashtirishda o’quv yolci tarbiyaviy mashg’ulotning keng tarqalgan tuzilmasiga tayanishimiz lozim, ya’ni: mavzu, maqsad, vazifalar, asosnoma, reja, foydalaniladigan jihozlar, mashg’ulotning borishi, tahlil va foydalanilgan manbalar. Kasbga yo’naltirish mashg’ulotlarini tashkil etishda ham xuddi shu usuldan foydalanish mumkin.

Mashg’ulot mavzusi o’quvchilar tanishadigan kasb bilan mos bo’ladi: quruvchi, dizayner, o’qituvchi yoki oshpaz. Bu quyidagicha bo’lishi mumkin: “Tanishing! Oshpaz-kasbi!”. Maqsad: kasbga yo’naltirish mashg’ulotlarining umumiy maqsadi — kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning kasbni mavjud tomonlari haqida aniq tasavvurlarini shakllantirish uchun sharoitlar yaratish. Mashg’ulotlar ta’limiy, rivojlantiruvchi va tarbiyaviy maqsadlarni o’zida qamrab olishi shart.

Agar kasbga yo’naltirish mashg’ulotlari bo’yicha ta’limiy maqsad shakllantirilib bo’lingan bo’Isa, unda rivojlantiruvchi maqsad o’quvchilarning yosh psixologik xususiyatlariga mos bo’lishi talab etiladi. Masalan, xotira, idrok va ixtiyoriy diqqatning rivojlanganligi va boshqalar.

Tarbiyaviy maqsadga keladigan bo’lsak, odatda bunday maqsadlarni shakllantirishda “qadriyatlar”, “xulq-atvor normalari” kabi atamalar qo’llaniladi. Tarbiyaviy maqsad zamonaviy dunyoda kasblarni ahamiyati va muhimligini o’quvchilarga tushuntirishdan iborat bo’lishi mumkin.

Demak, kasbiy majburiyatlarni samarali bajarish uchun masu’liyatlilik va tartiblilik kabi sifatlarni hamkorlikda muhokama qilish va ularni muhimliligini anglashga o’rgatish lozim. Vazifalar: vazifalar mashg’ulot maqsadiga erishish yo’lidagi oraliq qadam hisoblanadi. Agar mashg’ulot 40-45 daqiqaga mo’ljallangan bo’lsa, tabiiyki, bunday vazifalar 3-4 tadan ortiq bo’lmasligi lozim. Misol uchun, biz bolalami oshpaz kasbi bilan tanishtirmoqdamiz. Vazifalar quyidagicha bo’lishi mumkin:

oshpaz kasbining asosiy tarkibi bo’yicha kichik ma’ruza o’tkazish; o’quvchilami oshpaz kasbining asosiy talablari bilan tanishtirish; o’quvchilami asosiy mehnat qurollari bilan tanishtirish; mashg’ulotga yakun yasash.

Bu kasb haqida o’quvchilarning tasavvurini yanada kengaytirish maqsadida o’quvchilar bilan videolavha ko’rib, so’ng uni tahlil qilish, suhbat uchun ushbu kasb vakillaridan taklif etish, ishni kichik guruxlarda o’tkazish mumkin. Eng asosiysi — ular maqsadga mos, tushunarli bo’lishi kerak.

Mashg’ulotning qisqacha rejasi.

Qisqa reja asosida Siz birlamchi imkoniyatlami baholashingiz va aniqlashingiz mumkin, y’ani har bir topshiriq uchun vaqtni taqsimlash. Boshlang’ich sinf o’qituvchilari o’quvchilami aniq tartib-qoidaga o’rgatish lozimligini juda yaxshi biladilar, shuning uchun mashg’ulotlami belgilangan vaqtdan oldin yoki keyin yakunlash tavsiya etilmaydi. Mazkur holatlar yuzaga kelmasligi uchun mashg’ulotning qisqacha rejasini tuzish maqsadga muvofiq.

Foydalaniladigan ma’lumotlar.

Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning yosh xususiyatlari dan siz shunday xulosaga kelishingiz mumkinki, bu yosh davri uchun ko’rgazmalilik va faoliyat turlarini o’zgarishi juda muhim. Bu xususiyatlar mashg’ulotlar majmuasida o’z aksini topishi muhim. Masalan, bolalarni oshpaz kasbi bilan tanishtirish uchun quyidagilar kerak bo’ladi: A4 formatdagi qog’oz, rangli qalamlar, oshpaz mehnat qurollari” tarqatma materiallari, “Krossvord”, “Chizishni yakunla” o’yini uchun kartochkalar, oshpaz lciyimi.

Mashg’ulotning borishi.

Bu bosqichda nima qilish va nima deyish kerakligi to’liq ko’rsatiladi. Agar o’qituvchida yosh bolalar bilan ishlash malakasi yetarli bo’lmasa, u holda:

nutqda bolalarga mos bo’lmagan so’zlarning qo’llanilmasligi, umumiy ta’riflar esa aniq ifodalangan bo’lishi lozim;

ko’rgazmali qurollarni tanlashda xatoliklar bo’lishi mumkin (turli sxema va grafiklar bolalarga mos kelmaydi).

Ammo, beriladigan tavsiyalar foydali bo’lishi uchun, mashg’ulot izohlangan(sharhlangan) bo’lishi lozim!

Kasbga yo’naltirish mashg’ulotlarining rejasini muhokama qilgach, yakunlashda uning tarkibidagi mavjud elementlami ko’rib chiqish tavsiya etiladi.

Kasb tarkibi bo’yicha kichik ma’ruza.

Eng yaxshisi mutaxassis o’zining kasbi haqida gapirib berishi va u bilan suhbatlashish, savollar berishdir. Albatta ushbu suhbatni ish joyida o’tkazish juda yaxshi samara beradi, lekin buning har doim xam ilojisi yo’qligi sababli bu kasb bo’yicha olib boriladigan mashg’ulotlar imlcon qadar ko’rgazmaliroq o’tkazilishi kerak. Kasb haqida so’zlab berish 5- 7 daqiqadan oshmasligi kerak, fotosuratlar, rasmlar, mehnat qurollari kabi ko’rgazmali material lard an foydalanish tavsiya etiladi. Mutaxassis bir kunlik ish faoliyati misolida o’z kasbi haqida so’zlab beradi. Biroq tanlangan shaklga qaramay, ma’ruza boshlang’ich sinf o’quvchilari tilida bo’lishi va o’zida quyidagi vaziyatlarni qamrab olishi kerak: mehnat sharoitlari; mehnat qurollari;

kasb tarixi (kasbning nomi, ushbu kasb qayerdan kelib chiqqan va boshqalar); bu kasbni tanlashdagi cheklovlar; qiziqarli vaziyatlar;

Rasmli metodikalar.

Rasmli metodikalar 1-2-sinf o’quvchilari uchun qulaydir, chunki ularda hali yozma tarsda o’z fikrini bavon etish malakasi shakllanmagan. O’quvchilar kasbni asosiy elementlarini qay darajada o’zlashtirganlarini baholash uchun, ulardan inson bu kasbni qanday bajarayotganini chizib berishlarini so’rashimiz mumkin. Mashg’ulot avvalida A4 o’lchamdagi qog’ozning chap tarafida bu kasbni qanday tasavvur qilishlarini chizishlari so’raladi, mashg’ulot yakunida esa — qog’ozning o’ng tomonida mashg’ulot o’tkazilgandan keyingi tasavvurlarini chizishlari so’raladi. Ilckita rasmni taqqoslash orqali mashg’ulotni samaraliligini baholash mumkin.

Kasb bilan bog’liq o’yinlar.

Boshlang’ich sinflarda “Harakatlarga qarab kasbni aniqla”, “Bu kasb bilan bog’liq “…” harfiga iloji boricha ko’proq so’zlami esla”, “Bu kasb bilan bog’liq bo’lgan mehnat qurollarini kartochkalar orasidan tanla” kabi o’yinlami o’tkazish mumkin. Bundan tashqari matematika darsida “Do’kon”, o’qish darsida “Kutubxona”, tabiat darsida esa

“Ekskursovod-gid” kabi rolli o’yinlar ham o’quvchilarning kasbiy tasavvurlarini kengaytiradi.

Darsning didaktik vazifasi kasbga yo’naltirish bilan bog’lanadi. Masalan, “Do’kon” o’yinida o’quvchilarga g’aznachi, bo’lim sotuvchilari, qadoqlovchi rollarini o’ynash taklif etiladi, lekin shunga ko’ra o’yin jarayonida ham didaktik (og’zaki bilimlarni mustahkamlash), ham tarbiyaviy (muloqot madaniyati) vazifa hal qilinadi.

Kasb haqidagi ma’lumotlami mustahkamlash uchun “Kasbni aniqla”, “Alfavit harfiga kasb”, “Qaysi kasb egalari bulami qo’llaydi?” (berilgan anjomni qo’llovchi kasblarni aytish, masalan oyna va ignani), “Assosiasiya (tasavvur)” (o’ylangan kasbni tasavvur qilish, masalan “Kasbning qanday xususiyatlari bor?”, “Kasb odamlarning xarakteri va muloqotchanlik darajasiga bog’liqmi?” kabi savollar bilan aniqlash) kabi mashg’ulotlami o’tkazish mumkin.

“Mutaxassislar shahri bo’ylab sayohat” deb nomlanuvchi kasbga yo’naltiruvchi o’yini jarayonida mehnat va kasblar dunyosi bilan tanishish, o’ylab topilgan shahar(tuman) bo’yicha sayohat tarzida amalga oshiriladi. Mashg’ulotni jamoa bilan o’tkazish samaraliroq bo’ladi. O’yinli mashqlar nafaqat bilimlarni o’zlashtirishga, mustaqillik, ixtiyoriy harakat, o’z-o’zini nazorat qilishga, bilish jarayonlarini (sezgi, idrok, xotira, tafakkur) rivojlantirishga yordam beradi. Bolalar bilan hamkorlikdagi faoliyatga ota-onalami ham jalb qilish juda muhim. Masalan “Ota-onamning kasblari”, unda ota-onalar o’z kasblari haqida gapirib beradilar.

Sinf xonasida kasblar burchagini tashkil etib, bu yerni kasblar bilan bog’liq kitoblar, fotosuratlar bilan jihozlash kerak. Mashg’ulotlarni o’tkazish jarayonida bu burchakka e’tibor qaratib turish tavsiya etiladi.

Shahar yoki tuman korxonalariga ekskursiyalar tashkil etish.

Bunda faqat yirik zavod va fabrikalarga emas, balki maktabga yaqin joylashgan firma, do’lcon, oilaviy polilclinika, dorixona va boshqalarga borish mumkin. Ekskursiyani o’tkazishda asosiy e’tiborni qaysidir bitta kasbga yoki o’zaro aloqador kasblar guruhiga qaratish lozim.

Kasblar haqidagi ma’lumotlarning yig’ma jildini, ya’ni zamonaviy tilda “kasbiy portfolio”ni to’plash ham o’quvchilarning kasblar haqidagi tasavvurlarini kengaytiradi. O’quvchilar “Kasbiy portfolio”ga ota-onalari bilan intervyularini, gazeta-jurnallardan qirqib olingan kasblar haqidagi ma’lumot va rasmlarni, o’z rasmlari va yozma ishlarini kiritadilar, Bu “portfolio”ni muntazam to’ldirib borish talab etiladi, chunki bolalarga kimda qanday yangi ma’lumotlar pay do bo’lganini kuzatish yoqadi.

Boshlang’ich sinf o’quvchilarida kasblarga qiziqish endi pay do bo’la boshlaydi. Kichik sinflar qatnashadigan jamoaviy-foydali mehnat, ularning qiziqishlarini shakllanishiga ta’sir ko’rsatadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari o’z mehnatlarini insonlarga kerakligini ko’rsalar va his qilsalar, ular bundan katta qoniqish hosil qiladilar.

1-sinf o’quvchilarini kasbga yo’naltirish bo’yicha namunaviy reja.

Sentyabr Maktab yer maydoniga ishlash. “Insonlaming kuzdagi mehnati” mavzusida suhbat.
Oktyabr Maktab EHM xonasi bilan tanishish va suhbat o’tkazish.
Noyabr Uy-joy qurilishiga ekskursiya uyushtirish. Quruvchilar bilan suhbat.

Dekabr “Turli kasb egalariga hurmat” mavzusida suhbat. (ota-onalarning o’z kasblari haqida hikoyalari).
Yanvar Aloqa pochtasiga tashrif. Pochta aloqa bo’limi xodimlari bilan suhbat.
Fevral Savdo shahobchalariga ekskursiya va suhbat.
Mart Shahar (qishloq) bo’ylab ekskursiya uyushtirish
Aprel Suhbat. “Bog’da, polizda, daladagi bahorgi ishlar”.
May “Tabiatga yaxshi munosabatda bo’lish” mavzusida suhbat. Gullar va manzarali o’simliklami parvarish qilish.
2 sinf o’quvchilari mehnat faoliyatining turli malaka va ko’nikmalarini egallashga o’rganadilar.

2-sinfda kasbga yo’naltirish ishlarining maqsad va vazifalari: o’quvchilami kasblar bilan tanishtirishda davom etish, turli kasblar to’g’risidagi tasavvurlarini kengaytirish.

2- sinf o’quvchilarini kasbga yo’naltirish bo’yicha namunaviy reja.

Sentyabr “Insonlaming kuzdagi mehnati” suhbat. Traktorchi, haydovchi, paxtakor, kombaynchi, poliz ekinlarini yetishtiruvchi kabi kasblar haqida suhbat.
Oktyabr Bolalar bog’chasiga sayohat. Bolalar bog’chasidagi kasblar bilan tanishish.
Noyabr DAN xodimi kasbi. “Ko’chada ziyrak bo’l” mavzusida suhbat.
Dekabr Tikuvchi kasbi bilan tanishish.
Yanvar Malctabdagi ozodalikni saqlovchi xodimlaming mehnati. Tozalash ishlariga yordam berish.
Fevral Otalarimizning kasblari bilan tanishish.
Mart Onalarimizning kasblari bilan tanishish.
Aprel Maktab kutubxonasiga tahrif. Kutubxonachining faoliyati bilan tanishish.
May Maktab yer maydonida ishlash va xonaki o’simliklami parvarish qilish.
3-sinfda kasbga yo’naltirish ishlarining maqsad va vazifalari: mehnat haqidagi umumiy bilim, malaka va ko’nikmalami rivojlantirishda davom etish, o’z mehnati va tengdoshlarining faoliyatini tashkil etishning ilk ko’nikmalarini shakllantirish. Foydali

mehnat bilan shug’ullanishda faollik va tashabbuskorlik ko’rsatish. Bajariladigan faoliyatning sifatli bo’lishida mas’uliyatni his etish.

3-sinf o’quvchilarini kasbga yo’naltirish bo’yicha namunaviy reja.__________________________

Sentyabr Maktab yer maydonida ishlash. Gulchi kasbi bilan tanishish.
Oktyabr Suvoqchi, g’isht teruvchi, bo’yoqchi, duradgor kasblari haqida suhbat. Maktab bitiruvchilari bilan suhbat.
Noyabr Maktab ustaxonasiga tashrif. Chilangar, tokar, pardozlovchi kasblari bilan tanishish.
Dekabr “Olov bilan ehtiyot bo’l” videolavha, o’t o’chiruvchi kasbi bilan tanishish.
Yanvar Maishiy xizmat xodimlari bilan suhbat.
Fevral Men usta. O’z qo’lim bilan ota-onamga sovg’a tayyorlayman.
Mart Onajonlarimizning kasbi. “Mohir qo’llar” tanlovi.
Aprel Maktab oshxonasiga tashrif. Oshpaz kasbi bilan tanishish.
May Maktab yer maydonidagi ko’chatlami parvarish qilish.
4-sinfda kasbga yo’naltirish ishlarining maqsad va vazifalari: 1-3-sinf o’quvchilarida olingan mehnat haqidagi tasavvurlarini umumlashtirish va rivojlantirish, mehnatni sevishni, kasb egalarini hurmat qilish ruhida tarbiyalashni davom ettirish. Turli kasblar haqida tasavvurlarni kengaytirish va chuqurlashtirish.

4-sinfda o’quvchilar bilan ishlashning namunaviy usul va shakllari.

Sentyabr Avtoxo’jalikka ekskursiyaga chiqish. Haydovchi kasbi bilan tanishish.
Oktyabr O’qituvchi kasbi bilan tanishish.
Noyabr Maktab tibbiy xonasiga tashrif. Shifokor kasbi bilan tanishish.
Dekabr Ota-onamning kasbi (suhbat, uchrashuvlar).
Yanvar “Vatan himoyachilari” mavzusida suhbat.
Fevral Hayvon o’rgatuvchi kasbi bilan tanishish.
Mart Savdo shaxobchalariga tashrif. Sotuvchi, hisobchi kasblari bilan tanishish.

Aprel’ “Bog’da, dalada, elcinzorda bahorgi ishlar” videolavhalami ko’rish va muholcama qilish.
May “Uy-ro’zg’or ishlariga yordam berish” mavzusida suhbat.

Shunday qilib, kichik maktab yoshidagi o’quvchilarini kasbga yo’naltirishning asosiy jihatlariga to’xtalamiz.

  1. 1-sinf o’quvchilarida mehnat(kasb) haqida umumiy malaka va ko’nikmalar shakllanadi. Shuningdelc, insonlarning mehnat faoliyati hamda mehnatning inson hayotidagi ahamiyati haqidagi bilimlari kengayadi. Bu bosqichda shahar(qishloq) bo’у lab, lcorxonalarga, bog’larga ekskursiya qilish muhimdir. Masalan, savdo shahobchalarida sotuvchi bilan suhbatlashib, bolalar bu kasb nima uchun lceralcligi, uni qanday foydasi borligi haqida tasavvurga ega bo’ladilar. Qurilishda bolalarni diqqatini quruvchilar qanday ishlayotganlilclariga, qanday qurilish asboblarini qo’llayotganlariga qaratish lceralc. Pedagog bolalarni maktab er maydoniga olib borib, bog’bonlar qanday ishlashlarini tushuntirishi, uyga vazifa tariqasida, ota-onalari yordamida tuvalclca gul elcib, uni parvarish qilishlari yuzasidan topshiriq berishlari mumkin.
  2. 2-sinfda o’quvchilami turli kasblar bilan tanishtirish va kasblar haqidagi bilimlarini chuqurlashtirish davom etadi, ular turli kasblar haqidagi bilim va lco’nikmalarni o’zlashtirib boradilar. Bu davrda o’qituvchi o’quvchilar bilan “Dadang lcim bo’lib ishlaydi?”, “Oying kim bo’lib ishlaydi?” mavzularida hamda oshpaz, tilcuvchi, shifokor, haydovchi va shu lcabi kasblar haqida suhbatlar o’tkazish, shu bilan birga o’quvchilami maktab yer maydonidagi mehnat faoliyatiga jalb etish juda muhim.
  • 3-4-sinflarda o’quvchilami atrofdagi odamlarning mehnat jarayoni bilan tanishtirish davom etadi. Bu bosqichda o’quvchilarda o’z mehnatini tashkil etishning ilk ko’nikmalari shakllantiriladi va bajargan ishlari uchun mas’uliyatli bo’lish talab etiladi. O’quvchilami bu yoshda har lcuni ham uchratmaydigan “muralclcabroq” kasblar (chilangar, tokar, bo’yoqchi, duradgor) bilan tanishtirish, kasblar haqida aniqroq tasavvurga ega b’lishlari uchun ularni maktab ustaxonasiga olib borish mumkin. Shuningdelc, sinfdan tashqari u yoki bu kasb egalari bilan uchrashuvlar tashkil etish ham juda muhim. Bunday uchrashuvlarda o’quvchilar o’zlarini qiziqtirgan savollarga aniq javob olib, kasblar haqida lcengroq tasavvurga ega bo’ladilar. Shu bilan birga qo’shimcha badiiy, texnika va sport to’garalclariga jalb qilish ham o’quvchilami kasbiy kelajagini belgilab olishda yaxshi samara beradi.

  • bo’lim. 5-7 sinf o’quvchilarini kasb-hunarga yo’naltirish.

Ko’plab mashhur insonlar — olimlar, yozuvchilar, bastakorlar, rassomlaming ilm-fanga, adabiyot, musiqa va san’atga bo’lgan qiziqishlari bolalikdanoq namoyon bo’lgan. Lekin bu qiziqish o’z-o’zidan vujudga kelmagan, zero qiziqishlarning shakllanishiga atrof-muhit, ta’lim-tarbiya ta’sir qiladi. Psixologlarning ta’biricha, har bir insonning o’z hayotiy senariysi, ya’ni “dasturi” mavjud bo’lib, bu senariy bolalik davridanoq asosan ota-onalaming ta’sirida shakllanadi.

  • sinflar uchun.

2.1. “O’quvchilarning qiziqishlarini aniqlash” so’rovnomasi.

Savollar.

Hamma savollar “Sizga yoqadimi” tarzida boshlanadi.

  1. Savodxonlik va mantiqiy topshiriqlami yechish.
  2. Ertak, hikoya, qissalarni mustaqil o’qish.
  3. Qo’shiq
  4. Jismoniy tarbiya (futbol, voleybol, basketbol va hok.) bilan shug’ullanish.
  5. Bolalar bilan har xil jamoa o’yinlarini birgalikda o’ynash.
  6. Tabiat haqidagi hikoyalarni (eshitish) o’qish.

7.0shxonada nimanidir bajarish (idishlarni yuvish, ovqat tayyorlash va hok.)

  1. Texnilc qurilmalar bilan o’ynash.
  2. Til o’rgansh, yangi notanish so’zlardan foydalanish.
  3. Mustaqil ravishda chizmalar chizish.
  4. Sport, harakatli o’yinlar o’ynash.
  5. Bolalar bilan o’ynaganda rahbarlik qilish.

13.0’rmonda, dalada yurish, o’simlik, hayvonlarni kuzatish.

14.0ziq-ovqat sotib olish uchun do’konga borish.

  1. Texnika, mashina, kosmilc lcema haqidagi kitoblarni o’qish.

16.So’z topish o’yinini o’ynash (shahar, hayvon h.k nomini).

  1. Ertak, hikoyalarni mustaqil tuzish.
  2. Kun tartibiga rioya qilish.
  3. Yangi notanish odamlar bilan suhbatlashish.
  4. Uyda akvarium, qush, hayvonlarni saqlash.

21.0’zi bilan kitob, daftar, o’yinchoqlar olib yurish.

22.Samolyot va kemalar chizish yoki yasash.

  1. Tarix bilan tanishish.
  2. Kattalar yordamisiz mustaqil badiiy ijod bilan shug’ullanish.

25.Sport haqidagi kitoblarni o’qish, sport ko’rsatuvlarini ko’rish.

26.O’z fikrini boshqa bolalarga yoki kishilarga tushuntira olish.

  1. Uy o’simliklarini parvarishlash.
  2. Uyni saranjom-sarishta tutishga vordamlashish.
  3. Matematika bilan shug’ullanish.

30.Ijtimoiy hodisa va xalqaro voqealar bilan tanishish.

3l.Spektakllar qo’yishda ishtirok etish.

32.Seksiya va to’garaklarda sport bilan shug’ullanish.

33.0damlarga yordam berish.

  1. Bog’da ishlash, poliz o’simliklarini o’stirish.
  2. Bichish-tikish, uy yumushlarini mustaqil bajarish.

Natijalami qayta ishlash.

Savolar bola qiziqishining yetti sohasini qamrab olgan. Javoblar har bir ustun bo’yicha “+” lar miqdomi hisoblash orqali aniqlanadi. Qaysi ustunda “+” lar soni ko’p bo’Isa, o’sha yo’nalishga qiziqish yuqori ekanligi aniqlanadi.

Kalit

Matematika va texnika Gumanitar

soha

Badiiy

faoliyat

Jismoniy tarbiya va sport Kommunikativ

soha

Tabiat va tabiatshunoslik
1 2 3 4 5 6
8 9 10 11 12 13
15 16 17 18 19 20
22 23 24 25 26 27
29 30 31 32 33 34

2.2, “Kasb tiplarini aniqlash” metodikasi.

Ko’rsatma. Agar berilgan tasdiqlar Sizga mos kelsa javob varaqasidagi raqamlar oldiga “+” belgisini qo’ying._______________________________________________________________________

TABIAT TEXNIKA BELGI SAN’AT INSON
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10
11 12 13 14 15
16 17 18 19 20
21 22 23 24 25

1.  Mehr bilan o’simliklami parvarish qilaman, hayvonlarga qarayman.

2.   Men o’z qo’lim bilan biron narsa yasay olaman.

  1. Menga chizmalar chizish, hisoblash ishlarini amalga oshirish yoqadi.
  2. Men muzeyga, teatrga, ko’rgazmaga, borishni yoqtiraman.
  3. Odamlar bilan tez tanishib olaman.
  4. O’simliklar va hayvonlar hayotiga qiziqaman.
  5. Mening texnik ijodkorligim do’stlarim va kattalarda ham qiziqish uyg’otgan.
  6. Odatda yozma ishlarda xatoliklarga yo’l qo’ymayman.
  7. Tanishlarim meni badiiy ijodga qobiliyatli deb o’ylashadi.
  8. Barcha insonlar bilan oson muloqotga kirisha olaman.
  9. Meni o’simliklar yoki hayvonlar dunyosi o’ziga lco’proq jalb qiladi.
  10. Turli mexanizmlar, mashina qurilmalari haqida o’qishni yoqtiraman.
  11. Boshqotirmalar, rebuslar yechishni yoqtiraman.
  12. Spektakl va konsertlarda ishtirok etishni yoqtiraman.
  13. Odamlar orasidagi kelishmovchiliklarni oson hal qila olaman.
  14. O’simliklar va hayvonlarning holatini kuzatish menga yoqadi.
  15. Texnika bilan ishlashda qobiliyatim bor deb hisoblayman.
  16. Yozma shaklda o’z fikrimni aniq bayon eta olaman.
  17. Tanishlarimga mening qo’shiq aytishim, raqsga tushishim, she’r yozishim yoqadi.
  18. Men hech qachon hech kim bilan bahslashmayman.
  19. O’simliklar va hayvonot olamini lcuzatishni yoqtiraman.
  20. Mexanizm va uskunalaming tuzilishiga qiziqaman.
  21. Chet tillarini oson o’zlashtiraman.
  22. Tasviriy san’at, musiqa yo’nalishida mahorat sirlarini o’rganishga qiziqaman.
  23. Ko’p hollarda notanish odamlarga ham yordam berishga to’g’ri keladi.

Natijalami hisoblash. Har bir ustun bo’yicha “+” soni hisoblab chiqiladi. Qaysi ustun bo’yicha “+” soni ko’p bo’Isa, sizda shu kasb tipiga nisbatan qiziqish ustunligini bildiradi. 4-5 ball — yaqqol ifodalangan qiziqish,

  • 3 ball — me’yordagi qiziqish;

0-1 ball — umuman qiziqishning yo’qligi.

  • Kasbga yo’naltirish o’yinlari va mashqlari.

“Mo’jizalar maydoni o’yini”.

O’yinning maqsadi: o’quvchilarda kasblar olamining turli-tumanligi to’g’risidagi tasavvurlarini rivojlantirish, kasblarning nomlarini bilishga o’rgatish.

O’yinning borishi: Ishtirokchilar uch kishidan bo’lib komandalarga bo’linadilar. Birinchi komanda o’yinni boshlaydi, biror bir kasbning nomini o’ylaydi, qolganlarga faqat shu kasbning nomi nechta harfdan tuzilganligini aytadi. Soat strelkasi bo’yicha keyingi komanda harf aytadi. Agar bunday harf kasb nomida bo’lmasa birinchi komanda bu haqida ma’lum qiladi va o’yinni keyingi komanda davom ettiradi. Agar aytilgan harf so’zda bo’lsa, unda birinchi komanda bu harfning nechtaligini va uning so’zdagi o’mini aytadi. Shu komanda keyingi harfni aytadi. Kasb nomini topgan komanda keyingi kasb nomini o’ylaydi va o’yinni davom ettiradi.

O’yinning davomiyligi: 20-30 minut.

“Ha-yo’q” o’yini.

O’yinning maqsadi: o’quvchilarda kasblar tasnifi haqidagi tasavvurlarni rivojlantirish, mantiqiy fikrlash ko’nikmalarini, kasbiy faoliyat doirasida tushunchalarini tasniflash,taqqoslash va rivojlantirish.

O’yining borishi: Boshlovchi ishtirokchilami uch guruhga bo’ladi. Guruh ishtirokchilari o’zaro kim- birinchi, kim-ikkinchi, kim-uchinchi bo’lishini kelishib oladilar. Birinchi- biror bir kasb nomini o’ylaydi, lekin hech lcimga aytmaydi. Ikkinchi ishtirokchining vazifasi — imkoni boricha learn savollar berib, birinchi ishtirokchi o’ylagan kasbni topishi kerak. Shunday savollar berishi kerakki, birinchi ishtirokchi “ha yoki yo’q” deb javob berishi kerak. Uchinchi ishtirokchi o’yinning borishini kuzatadi va berilgan savollami sanab boradi. Kasb nomi topilgandan keyin ishtirokchilar rollarini almashadilar. Shu tariqa har bir guruh ishtirokchisi o’zini turli rollarda (kasb nomini o’ylovchi, topuvchi, kuzatuvchi) sinab ko’radi.

O’yinni muhokama qilish jarayonida kuzatuvchilar eng kam savol berib kasb nomini topgan ishtirokchini aniqlaydilar. Kasb nomlarini topuvchilar ishtirokchilaming qaysi biriga kasb nomini topishga qiyin bo’lganini va kimga oson bo’lganini, qiyinchiliklaming sabablarini, vazifani tez bajarish imkoniyatlari haqida gapiradilar. Javob beruvchilar kasb nomlarini topuvchilaming qaysi savollari eng foydali va muvaffaqiyatli bo’lganligini va ularni javobni topishlarida yordam berganligini ma’lum qiladilar.

O’yinning davomiyligi: 30-45 minut.

“Kasblar olamiga kirish” mashg’uloti.

Bahs.

Nima uchun maktabda o’qish kerak? Nima uchun yaxshi o’qish kerak9

Boshlovchi: “Ota-onangiz kasbi haqida gapirib bering, sizningcha ular ish joylarida nima

bilan shug’ullanadilar”.

Topshiriq bajarib bo’lingandan keyin o’g’uvchilarning ota-onalarining kasblari orasidagi farq va o’xshash tomonlari muhokama qilinadi. Muhokamada quyidagi savollami berish mumkin:

“Ota-onangizning kasblari haqida nimalami bilib oldingiz? Kimni ota-onasining kasblari bir xil. Kimning ota-onasi, o’z ota-onasi kasbini davom ettiryapti?. Kimning ota-onasi o’z kasbini o’zgartirgan va siz ularning ikkala kasbi haqida qanday ma’lumotga egasiz?. Agar onangiz uy bekasi bo’Isa, uning ishi nimadan iborat?”

“Kasblar alifbosi” o’yini.

Sinf uchta guruhga bo’linib, alfavit harflarini ham uchtaga bo’lib oladilar. Guruhlar besh daqiqa mobaynida daftarlariga o’zlariga tushgan alfavit harflari bilan boshlanadigan kasb nomlarini topib yozishlari kerak.

So’ngra boshlovchi biror bir harfni aytadi va shu harf tushgan guruh kasb nomim aytadi. Agar guruh ushbu harf bilan boshlanuvchi kasb nomini bilmasa, u holda boshqa guruhlar o’z variantlarini aytishlari mumkin. Kasb nomini topgan guruhga ball beriladi. O’yin yakunida ballar hisoblanadi va g’olib guruh e’lon qilinadi. Boshlovchi ham o’zi taklif etgan alfavit harflariga qo’shimcha qilgan kasblar nomlari uchun ball olishi mumkin. So’ngra boshlovchi “Kelajakda kim bo’lmog’chiligingiz, bu kasb haqida nima bilishingiz, va nima uchun bu kasbni egallamog’chiligingiz haqida yozing” deb topshiriq beradi. Ixtiyoriy ravishda o’quvchilar yozganlarini o’qib berishlari mumkin. Yana kim ushbu kasblami egallamoqchi? Bu kasb sizga nima uchun yoqadi? Tanlagan kasbingiz sizni o’ziga nimasi bilan jalb qildi? kabi savollarga boshqa o’quvchilar ham o’z fikrlarini bildiradilar.

“Maktabdagi kasblar” o’yini.

Sinf uchta guruhga bo’linadi. Bitta guruh maktabga alog’asi bo’lgan kasbni (o’qituvchi, psixolog, oshpaz, farrosh) aytadi. Keyingi guruh shu kasbga ta’rif beradi va yana bitta kasb nomini uchinchi guruh uchun aytadi, o’yin shu tariqa aylana bo’yicha davom etadi. Agar guruh vazifani bajara olmasa, boshqa guruh a’zolari bu imkoniyatdan foydalanishlari mumkin. Guruhlar har bir topilgan kasb nomi va unga berilgan ta’rif uchun ball to’playdilar. So’ngra boshlovchi bolalarning shu maktabda o’qishlari uchun mehnat qilgan kasblar vakillariga (quruvchilar, bo’yoqchilar, elektriklar va x.k ) ta’rif beradi. O’quvchilar bu kasb nomlarini topishlari kerak. Agar guruh berilgan savolga javob bera olmasa, boshqa guruh topshiriqni bajarishi va ball to’plashi mumkin.

O’yin yakunida “Yana qanday kasb egalari maktabda bo’lishi kerak? degan savol haqida o’ylab ko’rish taklif etiladi. O’quvchilar o’z fikrlarini bildiradilar.

“Mening kelajagim” o’yini.

Bolalar aylana bo’lib o’tiradilar. Boshlovchi ko’rsatma beradi. “Kelinglar bugun kelajagimizga nazar tashlaymiz. Barchangiz kelajakda qo’lingizdan hamma ish kelishini hohlasangiz kerak. Kelajagingizni qanday tasavvur qilasiz?. Hozir baland ovozda navbat bilan har biringiz o’zingizning eng lcatta orzuingiz hag’ida guruhga aytasiz. Har bir aytilgan so’zdan keyin biz hammamiz baravariga qaytaramiz: “Sen buni uddalaysan, kelajakda bunga erishasan…” Va sizning orzuingiz albatta amalga oshadi”

O’yin bolalarning orzulari va istaklari tugamaguncha davom etadi.

6-sinflar uchun.

  • “O’quvchilarning qiziqishlari, qobiliyatlari va intilishlarini aniqlash” metodikasi. Maqsad: o’quvchilarning qiziqishlari, qobiliyatlari va xohish-istaklarini o’rganish, kasbi) ko’nikmani shakllantirish, mentalitetimizga mos keladigan kasb-hunarga yo’naltirishning zamonaviy uslublarini ishlab chiqish va amaliyotda unumli foydalanishdan iborat.

Mazkur metodika o’quvchilarning qiziqishlari, qobiliyatlari va intilishlarini aniqlash maqsadida qo’llaniladi. Metodika 9 ta ta’kid-hukmdan iborat bo’lib, 9 ta shkala bo’yicha o’quvchilarning qiziqishlari, qobiliyatlari va xohish-istaklarini aniqlash imkonini beradi. O’quvchilarga savolnoma va savollar tartib raqami yozilgan javob varaqasi beriladi. O’quvchi javob varaqasidagi savol tartib raqami yoniga “Ha” javobi uchun “+”, yo’q javobi uchun belgisini qo’yadi.

Metodika savollari:

Bolaligingdan sen juda yaxshi ko’rib bajaradigan ishlaring:

  1. Uzoq vaqt harakatli o’yinlar o’ynash?
  2. Har-xil o’yinlami o’ylab topish?
  3. Shashka, shaxmat o’ynash?
  4. Ichida nima borligini bilish uchun o’yinchoqlami sindirish?
  5. She’r o’qish yoki qo’shiq aytish?
  6. Begonalar bilan gaplashish yoki savollar berish?
  7. Musiqa tinglash va raqsga tushish?
  8. Rasm chizish yoki boshqalar chizayotganda tomosha qilish?
  9. Ertak tinglash, o’zing ertalc yoki voqealar o’ylab topish?

Senga hozir yoqadimi:

  1. Jismoniy tarbiya darslarida yoki sport maktablarida, seksiyalarda shug’ullanish ?
  2. O’z ixtiyoring bilan biror bir ishni tashkillashtirish mas’uliyatini olish?
  3. Matematik vazifalami yechishda bolalarga yordam berish?
  4. Buyuk kashfiyotlar haqida o’qish?
  5. Badiiy havaskorlik to’garaklarida qatnashish?
  6. Muammolami hal qilishda odamlarga yordam berish?
  7. San’at haqida biror bir yangiliklarni o’qish yoki bilish?
  8. Tasviriy san’at to’garaklarida shug’ullanish?
  9. Erkin mavzuda insho yozish?

Katta qoniqish hosil qilasanmi:

  1. Sport musobaqalarida qatnashishdan?
  2. Odamlarga ishni taqsimlab berish malakang borligidan?
  3. Murakkab matematik masalalami yecha olishingdan?
  4. Elektr va radio asboblami tuzata olishingdan?
  5. Sahnada o’zingni erkin tuta olishingdan?
  6. Odamlar bilan muloqot qilishingdan?
  7. Yangi musiqiy asboblar va musiqa asarlari bilan tanishligingdan?
  8. Badiiy ko’rgazmalarga tashrif buyurganingda?
  9. Biror bir ko’rgan yoki o’qigan voqealardan?

Seni ko’proq jalb etadi:

  1. Uzoq muddatli jismoniy mashqlar?
  2. Sening tashabbusing va qat’iyatliging talab qilanadigan ishlar?
  3. Matematik topishmoqlarni echish?
  4. Biror-bir buyumning modelini tayyorlash?
  5. Spektaklni sahnalashtirishda ishtirok etish?
  6. Odamlarga yordam berish, hamdard bo’lish?
  7. Biror-bir musiqa asbobini chalish?
  8. Qalam yoki bo’yoqlarda rasm chizish?
  9. She’r, hikoya yozish yoki kundalik yuritish?

Senga uzoq vaqt shug’ullanish yoqadi:

  1. Sport yoki jismoniy mehnat bilan?
  2. G’ayrat bilan mehnat qilish?
  3. Chizmachilik bilan shug’ullanish yoki shaxmat o’ynash?
  4. Mexanizm va asboblar bilan ishlash?
  5. Bemorlar, o’zingdan kichiklar haqida g’amho’rlik qilish?
  6. Sevimli kitob qahramonlari taqdiri haqida o’у lash?
  7. Musiqiy asarlarni ijro etish?
  8. Rasm chizish, loydan biror bir narsa yasash?
  9. Ma’ruza qilishga tayyorlanish?

Javob varaqasi_____________________________________________

I II Ill IV V VI VII VIII IX
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.
10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18.
19. 20. 21. 22 23. 24. 25. 26. 27.
28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36.
37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45.

Metodika natijalarini tahlil qilish kalit.

Har bir ustun jamiyatdagi muayyan bir faoliyat turiga nisbatan o’quvchilarining qiziqish, qobiliyat va intilish (moyillik) larining mavjudligidan dalolat beradi.

  1. Jismoniy (sport) (1,10,19,28,37).
  2. Tashkilotchilik (2,11,20,29,38).
  • Matematik (3,12,21,30,39).
  1. Konstruktorlik-texnika (4,13,22,31,40).
  2. Tasviriy (artistik) (5,14,32,32,41).
  3. Kommunikativ (6,15,24,33,42).
  • Musiqiy (7,16,25,34,43).
  • Badiiy-tasviriy (8,17,26,35,44).
  1. Filologik(til-adabiyot, jurnalistika) (9,18,27,36,45).

Natijalaming tahlili.

Natijalami tahlil qilishda har bir ustun bo’yicha “Ha” javoblarining yig’indisi hisobga olinadi va 1 balldan baholanadi va qaysi ustun bo’yicha “Ha” javoblar soni ko’p uchrasa, demak o’quvchida ushbu ustun bo’yicha qiziqish, qobiliyat va xohish-istak motivlari yetakchi sanaladi.

  • Kasbga yo’naltirish bo’yicha trening.
  • sinflarda kasbga yo’naltirish bo’yicha treninglarni qo’yidagicha tashkil etish mumkin: Treningning borishi.

Boshlovchi: Bu dunyoda biz o’zimiz yashayotgan tarixiy davmi, ota-onamizni yoki o’sha bolalik davrimizni tanlay olmasligimiz mumkin. Boshqa narsalarni esa o’z hayotimizda u yoki bu ma’noda tanlashimiz mumkin. Kasb tanlash eng ma’suliyatli hisoblanib, u bizning kelajak hayotimizni, taqdirimizni belgilab beradi. Kasbni to’g’ri tanlash uchun 3 ta jihatga etibor qaratish lozim:

Birinchidan, sizning kasbiy qiziqish va layoqatingiz qanday, biz buni qisqa qilib “hohlayman” deb ataymiz;

Ikkinchidan, kasb tanlashda muhim ahamiyatga ega bo’lgan, salomatligingiz, malakangiz va qobiliyatingiz, ya’ni sizning kasbiy yaroqliligingiz va imkoniyatlaringizni “uddalayman” deb ataymiz;

Uchinchidan, mehnat bozorida qanday kasblarga ehtiyojning mavjudligi, ularning qaysi biri istiqbolga ega, bugungi kunda jamiyatga qanday kasblarga ehtiyojning kuchliligini “kerak” deb ataymiz.

Agar mana shu uchta jihat uygunlashsa kasbiy tanlov to’g’ri bo’lib, insonning mehnat faoliyati tadqiqot natijalariga ko’ra 100 foizga samarali bo’ladi. Agar tanlangan kasbga qiziqish bo’lmasa 85 foizni tashkil etadi. Agar qiziqish va qobiliyat, kasbiy faoliyatda ayrim malaka va ko’nikmalar bo’lmasa bu holatda foyda faqatgina 30 foizni tashkil etadi.

Asosiy qism. Tanishish.

Boshlovchi: Hozir esa tanishib olamiz. Tanishishni “Mening kasbim” deb nomlaymiz. Bunda o’zimiz yoqtirgan kasbni va shu kasb egasi uchun asosiy bo’lgan sifatlarni aytib o’tish talab etiladi.

Masalan; Mening ismim Sevara va menga shifokor kasbi yoqadi. Bu kasb egalarida insonparvarlik, ozodalikka rioya qilish hamda birovning dardiga sherik bo’la olish kabi sifatlar mujassamlashgan. Barcha ishtirokchilar aylana bo’ylab shu tarzda o’zlarini tanishtiradilar.

Boshlovchi: “Kasb” so’zini eshitganingizda nimani tasavvur etasiz? o’zining qiziqishi va qobiliyatiga mos kasbni tanlagan insonni qanday tasavvur etasiz. Trener javoblarni yozib boradi.

Masalan:

yaxshi tashqi ko’rinish; o’ziga ishongan; maqsadga intiluvchan; talabchan; ishbilarmon va hok.

Boshlovchi: “Endi esa kasbni noto’g’ri tanlagan insonni tasavvur eting”:

o’z ishidan qoniqmaydigan;

asabiy;

o’ziga ishonmaydigan va hok.

Shuning uchun kasbni to’g’ri tanlash, qaysi sohada faoliyat ko’rsatishni anglab yetish muhim hisoblanadi.

Relaksasiya: “Mol’(kuya)” o’yini.

Boshlovchi: “Juda ziyoli, saronjom-sarishta inson yashagan ekan, lekin uning kiyim javonida kuyalar paydo bo’libdi. Ular shunday ko’p ekanki…. Demak komanda bo’yicha kuyalardan xalos bo’lishga unga yordam beramiz”.

Kasbiy o’yin.

“Faoliyatdan bir kun”.

O’yinning maqsadi: ishtirokchilar tomonidan u yoki bu mutaxassisning kasbiy faoliyatida o’ziga xos bo’lgan tomonlarini anglab etish.

Boshlovchi qaysi kasbni tanlashini guruh bilan muhokama qiladi.

O’yinning sharti: Hozir biz birgalikda biror bir kasbni tanlaymiz va shu kasb egasi faoliyatining bir lcuni haqida hikoya tuzamiz. Bu hikoyamiz noan’anaviy bo’ladi, ya’ni har bir ishtirokchi faqat bittadan so’z aytadi, bu so’zlar faqat turdosh otlar bo’lishi talab etiladi. Masalan, o’qituvchi kasbini misol qilib olsak: qo’ng’iroq — tanaffus — dars — ikkichi o’quvchi — savol — javob — uch baho — o’qituvchilar xonasi — direktor — janjal — a’lochi o’quvchi — qo’ng’iroq — maktab — sinf — uy. Bir-biri bilan o’zaro bog’liq bo’lgan so’zlar asosida hikoya tuziladi.

Guruh biror bir kasbni tanlaydi. O’yinning muhim sharti: har bir ishtirokchi tanlangan kasb bilan bog’liq bo’lgan so’zni aytadi va o’zidan oldingi ishtirokchilaming aytganlarini ham qaytaradi. Shundagina bizning hikoyamiz asar darajasiga etishi mumkin. Bu o’yinda tanlagan kasb haqida qanday tasavvurga ega ekanligimiz, shu bilan birga jamoaviy ijodkorlikka qobiliyatimiz borligini bilib olamiz.

O’yinning borishi.

Boshlovchi birinchi so’zni aytadi, boshqa ishtirokchilar esa navbat bilan o’zlaridan oldingilarining so’zlarini takrorlab undan so’ng esa o’zining variantini aytadi. Mashg’ulot so’ngida bitta ishtirokchi aytilgan so’zlar ishtirokida tanlangan kasb haqida tugallangan hikoya tuzadi.

Relaksasiya: “Alfavit qatori” o’yini.

Ishtirokchilar qisqa vaqt ichida bir qatorga shunday joylashishlari kerak-ki ularning ismlari alfavit tartibida bo’lishi kerak

Kasbiy o’yin. “Sovg’a”

Mashq davomida;

  1. Guruh bilan qanday kasb egasiga sovg’a tanlanayotganligi, uning jinsi va yoshi aniqlab olinadi.
  2. Har bir ishtirokchi o’ylashi uchun 30 soniya vaqt ajratiladi.
  3. Navbat bilan sovg’aning nomi aytiladi

Ko’rsatma: tasavvur qiling bizning umumiy do’stimiz bor va u bizni tug’ilgan kuniga taklif qildi. 30 soniya ichida har birimiz unga sovg’a tanlashimiz kerak. Bunda uchta shartga rioya qilinadi. 1-shart, sovg’a uning kasbiga qandaydir bog’liq bo’lishi kerak; 2- shart, sovg’a antiqa bo’lishi kerak, chunki bu inson juda hazilkash, yumorga boy inson, agar unga shunchaki oddiy sovg’a olsangiz, u xafa ham bo’lishi mumkin. 3- shart, sovg’a qimmat bo’lmasligi kerak.

Har bir ishtirokchi oz sovg’asining nomini aytadi, nima uchun bunday sovg’a tanlaganini izohlab beradi. O’yin so’ngida kimning sovg’asi tanlangan kasbga qay darajada mosligi muhokama qilinadi.

Treningni yakunlash. Hamma ishtirokchilar o’tirib oladilar.

Boshlovchi: mana hozir har birimiz tanishib oldik, guruh bo’lib ishladik, kayfiyatimiz ko’tarildi. Mana shu kayfiyatda tarqalish uchun bir-birimizga iliq so’zlar aytib xayrlashaylik. Navbat bilan qo’liga koptok olgan ishtirokchiga boshqalar iliq so’zlami aytadilar. Mana bugun juda yaxshi ishladik. Endi bir-birimizga yaxshi tilaklarni bildiramiz.

Qog’ozga quyosh rasmini chizing va rasmning o’rtasiga o’zingizning ismingizni yoki o’zingizning portretingizni joylashtiring.

Chizilgan quyoshning nurlariga boshqa ishtirokchilar tomonidan bildirilgan tilaklarni yozib chiqing. Quyosh nurlari imkon qadar ko’p bo’lishiga e’tibor qarating.

Xayrlashish.

Boshlovchi: “Endi esa o’zimizni olqishlab qo’yamiz, bunda “Dirijyor” o’yinidan foydalanamiz. (dirijyor qanday vazifani amalga osirishi bo’yicha izoh beriladi). Dirijyor men bo’laman, siz esa musiqachilar. Mening qo’l harakatlarimga mos ravishda musiqani qarsaklar bilan chalamiz.

  • “Kasblar zanjiri” o’yini.

Maqsad: turli xil kasblar va ular o’rtasidagi o’zaro bog’liqlik, mehnat faoliyatining umumiy va ayrim turlari haqida ma’lumot berish hamda o’quvchilarning mantiqiy tafakkurini rivojlantirish.

Mashg’ulot sharti:

Mashg’ulot guruh xonasida o’tkaziladi. Qatnashuvchilar soni 6-8 nafardan 10-15 nafargacha bo’lishi mumkin. Mashg’ulot davomiyligi 7-10 daqiqadan 15 daqiqagacha.

Mashg’ulotning borishi:

Hozir biz sizlar bilan “Kasblar zanjiri”ni hosil qilamiz. Men birinchi kasbni aytaman, siz esa, o’xshashlik tomoni bor bo’lgan navbatdagi kasbni aytib o’yinni davom ettirasiz.

Masalan: metallurg kasbiga o’xshashlik tomoni bo’lgan oshpaz kasbi, eng asosiysi, ishtirokchilar kasblar o’rtasidagi o’xshashliklarni aytishi va boshqalar uni tushunishi kerak. Misol uchun, metallurg bilan oshpaz kasbining o’xshashlik tomonlari, ilckalasi ham yuqori haroratli pechlarda, o’t bilan ishlaydi.

Boshlovchi navbat bilan quyidagi yo’nalishda aniqlovchi savollami o’rtaga tashlaydi: “Sizlar aytayotgan kasblaming, oldingi aytilgan kasblar bilan o’xshashlik tomonlari bormi?” O’yinni muhokama qilish vaqtida, ishtirokchilar diqqatini turli xil kasblar o’rtasida umumiy o’xshashliklar uchrashi mumldnligiga jalb qilish kerak. Misol uchun: o’yinning boshida metallni qayta ishlash bo’yicha kasb aytilgan bo’lsa (yuqoridagi misol), o’yin o’rtasida — avtotransport bilan bog’liq bo’lgan kasb, o’yin oxirida balet bilan bog’liq bo’lgan kasbga bog’lanadi. Buni tasdiqlash uchun “Kasb zanjiri” o’yinidan misol keltiramiz:

Metallurg — qassob -avtoslesar’ (bular ham — kesadi, lekin metallni emas) — taksist — estrada janri bo’yicha qiziqchi (bular ham boshqalar kabi jamoa bilan muomala muloqotida bo’ladi) — drama teatri artisti — balet artisti xok.. Turli xil kasblar o’rtasidagi o’xshashlikni boshqa kasblarda ham ko’rish mumkin. Siz tanlagan kasbingiz orqali boshqa kasblami ham o’rganish imkoniyati tug’iladi.

Misol uchun avtobus haydovchisi bilan Oliy ta’lim muassasidagi professorning o’xshashlik tomonini olib ko’radigan bo’lsak, har ikkalasi ham jamoatchilik joyida chiqish qiladi, hatto avtobus haydovchisi ko’p odamlar jamoasi bilan muloqot qiladi. Agar o’quvchilar kasblar o’rtasidagi o’zaro o’xshashlikni tahlil qilishni o’rganishsa, bu o’yinning natijali bo’layotganidan dalolat beradi.

  • sinflar uchun.
    • “Kasbiy qiziqishlarni aniqlash” metodikasi.

Maqsad: o’quvchining kasbiy qiziqishlari haqidagi ma’lumotlarga ega bo’lish, natijalar asosida kelgusi kasbga yo’naltirish tadbirlarini belgilash.

Ko’rsatma: Savolnomadagi ta’kid-hukmlarga munosabatingizni bildiring. Agar “ha” deb javob bermoqchi bo’lsangiz javoblar varaqasidagi raqamlar yoniga “+” belgisini, “yo’q” deb javob bermoqchi bo’lsangiz belgisini, ikkilansangiz “?” belgisini qo’ying. Savollarga imkon qadar haqqoniy javob berishga harakat qiling.


phd e commerce thesis studies help with my social homework fu canada fast no prescription runbao asda cheap paper shredder tdsb homework help masters hair thesis margaret service dissertation malaysia writing nursing loss weight oil emu admissions fsu essay help me for essay on rain bibliography write annotated my a write paper my multi help essay paragraph essays critical with already gone wind the written essay beckham essay help like bend it customer service plan strategy business essay college service how application to write best application ever nyu best college essay papers plagiarism buying online chinese floor plans mechanical format gulf engineer sample resume for effect side warfarin write how letter to an motivation application buy cheap to essays relief herb pain essay writers account 8 homework help year communication thesis master in engineering report purchasing book ftm dating london dissertation communications accounting buy papers cost homework dampt help essay computer science for dating sofia simulator d'elia black public help in homework libraries resume software where to buy letter support for administrator sales cover proposal phd help writing college help students with homework best essays for writing/getting website resources dissertation for writers accounts sale essay viking homework help poultry dosage tetracycline hr 36 ditropan papers cpt practice online essay an is how written essay level biology help a professional dc online writing resume services proposal phd research summary buy paper research now homework job description helper pilex mg 150 need homework social studies help a gestanin prescription without help homework my show academic assistance company homework help maps admissions essay custom services cheap do homework like kids do need assignment to someone term paper.txt 1 b/buy description job order processor help homework adjectives bags cheap paper buy online premium essay writers essay editing services free dating c12 vp c14 vs futility online wilfred development projects essay owen by write pay desired dissertation for life autobiography in my cold sore remedy quick fix do coursework me for my for my me assignment do service canada essay dissertation phd in psychology 36 hr professional cialis sale ssays for karachi and order essay in law homework education discovery helper warming on global analytical essay blue angel plans f18 foam updating bathrooms 1950 your s resume brand name silfar canada best services editing 1997 written mary schmich essay by in online dating documentary cnbc futures money paper writing for help i need academic writing with mme autre dissertation il un autrui moi est abuse on child essays theme thesis skins buy essays disorder autistic i my essay do title admission can on happiness essay short buy money essay with admission help college writing a the letter homework scarlet help lopresor a natural essay us online buy hub essay writer paper writing 4th rubric grade research help accounting homework 1 appendix bibliography thesis order direct essay order essay help 2014 tok paper buy academic by written miller essays arthur marketing project services of dissertation help with proposal phd help homework prentice hall homework ockham help william kozol essay jonathan moon help homework academic for cv positions writing a dubai science help computer coursework cancer check for to mouth how essays disorders college eating about american written dream the essays on marketing proposals for dissertation resume service pacific heights writing writer essay in toronto presentation buy ppt best holidays homework amp helper celebrations helper writer novel dissertation online and meaning thesis se sleepwell ap questions european history essay and pakistan in short order situation essay law cv my make me for resume services best writing chicago uk writing free services cv cincinnati wedding oh plans anniversary papers custom guaranteed lisinopril cause does diabetes who service the essay writing best has middle prompts essay school essay my me write or of flies lord the essay order rules and disorder studies case on bipolar order buffalo wild wings resume online mistakes essay writing greece homework help how homework help aricept informacion espanol en help dublin ireland dissertation help with questions essay my algerbra do homework hire ghostwriter fiction report writing help a chemistry lab help homework houses roman cv writing service technical nc resume greensboro writing service provigil uses off label on on write essay things essay an friendship cool an to essay expository the perfect with essay help writing college philo these dissertation antithese synthese buy psd resume social essay writing work service help research paper argumentative writing help homework nm line music essay english on papers for school school sale papers sale for mba of dissertation buy uf essay admission per online 10 essays pages buy to help 90210 essay admissions college annie's ghostwriter wanted hiring dissertation these antithese philosophie synthese sites writing creative writing melbourne service letter cover science thesis life mcmaster drinking water us lithium to added paper thesis rex oedipus moennig dating liz feldman kate san service resume in professional antonio writing cover for letter lynch merrill cancer mexico gershwin clinic plagiarism essay service writing no service naukri cv us writing nursing essay service australia writing you have essay someone write an for mg dosage 40 micardis 2015 dating memes breadsticks beach descriptive writing of a master thesis schedule melbourne essay writers for examples plan business my personal financial a plan statement affordable prograf prescription without border state silko patrol essay hook for essay dissertation software editing help about writing an essay parents help homework with do multiple research disorder outline personality paper editing essay services helpers school homework high order three of types research the are for paper website interreligious dating writing service dissertation